جزوه فصل دوم زیست دهم

گوارش

آموزش فصل دوم زیست شناسی سال دهم با بهترین استاد زیست ایران

آموزش زیست شناسی با دبیران برند ایران

تدریس خصوصی  و گروهی  (به صورت حضوری و هم به صورت آنلاین)   با  دبیران برند کنکور  هم اکنون در ایران توسط  مجموعه آموزشی کارنامه خرد برگزار می‌شود

جهت هماهنگی کلاس با دبیران برند و شهیر ایران

با شماره تلفن های  زیر تماس حاصل فرمایید

 26401062 – 021  یا   7680995-0910

تدریس خصوصی کنکور

آموزش فصل دوم زیست شناسی سال دهم 

توسط رنکینگ شماره یک دبیران زیست ایران دکتر حمیدرضا زارعی

 

با توجه به ضعف مشهود دانش آموزان  در یادگیری و همچنین برخی از اساتید زیست شناسی در آموزش فصل گوارش از کتاب زیست شناسی سال دهم ،تصمیم گرفتیم در مجموعه ی کارنامه خرد با دعوت از رنکینگ شماره یک دبیران زیست ایران آقای دکتر حمیدرضا زارعی(نویسنده توانای کتاب خط ویژه گاج) به تحلیل دقیق و آنالیز و پاسخگویی به سوالات این فصل بپردازیم.

 

جهت مشاهده جزوه تدریس فصل گوارش روی لینک زیر کلیک فرمایید:

آموزش فصل گوارش با رنکینگ شماره یک دبیران زیست ایران

 

 

 

 

زیست زارعی

دکتر زارعی در کارگاه تربیت مدرس 

بهترین اساتید ایران

آموزش زیست شناسی با رنکینگ شماره یک دبیران زیست ایران  استاد زارعی

بهترین دبیران زیست ایران

دکتر زارعی در کارگاه تربیت مدرس 

آموزش فصل گوارش با رنکینگ شماره یک دبیران زیست ایران

جهت مشاهده آخرین ورژن جزوه زیست فصل دوم سال دهم بر روی لینک بالا کلیک نمایید، در ادمه خلاصه فصل را مشاهده خواهید نمود

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

آموزش فصل گوارش با رنکینگ شماره یک دبیران زیست ایران

جهت مشاهده آخرین ورژن جزوه زیست فصل دوم سال دهم بر روی لینک بالا کلیک نمایید، در ادمه خلاصه فصل را مشاهده خواهید نمود (تصاویر تکمیلی و جزوه کامل در لینک بالا قرار دارد)

 

یاخته و بافت جانوری

یاخته:

واحد ساختار و عملکرد بدن جانداران است.

اجزای یاخته: هسته/ کریچه/ دستگاه‌گلژی/ راکیزه/ غشای یاخته/ شبکه آندوپلاسمی/ میان‌یاخته 

هسته:  بیشتر ماده ژنتیک یاخته‌های یوکاریوتی در ساختار اندامک هسته به شکل دنا خطی قرار دارد.

گوارش

درون هسته دنا و پروتئین‌های متصل به آن، هستک یا هستک‌ها و پروتئین‌ها قرار گرفته‌اند .

دستگاه‌گلژی: تغییرات پس ترجمه‌ای پروتئین‌های سنتزشده (ساخته شده) در شبکه‌ی آندوپلاسمی زبر راکامل کرده، سپس

این پروتئین‌ها بسته بندی و به سمت مقصدهای مناسب هدایت می‌کند.

راکیزه: اندامکی است که انرژی شیمیایی را از شکلی به شکل دیگر تبدیل می‌کند و انجام تنفس یاخته‌ای را برعهده دارد.

راکیزه دارای دنا مستقل از هسته و ریبوزوم مخصوص به خود می‌باشد.

شبکه آندوپلاسمی: دو نوع شبکه‌ی آندوپلاسمی در یاخته دیده می‌شود که در سراسر سیتوپلاسم گسترش دارند:

شبکه‌ی آندوپلاسمی زبر و شبکه‌ی آندوپلاسمی صاف 

روی شبکه‌ی آندوپلاسمی صاف از شبکه‌ی به‌هم پیوسته‌ای از لوله‌ها و کیسه‌های غشادار و بدون ریبوزوم است.

وظایف شبکه‌ی آندوپلاسمی صاف:

1- ساخت موادی مانند اسیدهای چرپ، فسفولیپیدها و استروئیدها

2- ذخیره یون کلسیم در یاخته‌های ماهیچه‌ای  

  • فضای بین یاخته‌ها، توسط مایع بین یاخته‌ای پر شده است.
  • مایع بین یاخته‌ای به طور دائم مواد مختلفی را با خون مبادله می‌کند.
  • همه‌ی یاخته‌های زنده غشا دارند.
  • یاخته‌های جانوری دیواره ندارند.
  • غشای یاخته نفوذ پذیری انتخابی یا تراوایی نسبی دارد.
  • در غشا یاخته جانوری انواعی از مولکول‌های لیپید، پروتئین و کربوهیدرات یافت می‌شوند.
  • کربوهیدرات به پروتئین‌ها و فسفولیپد متصل است.
  • کربوهیدرات در سطح خارجی غشای یاخته قرار دارد.
  • کربوهیدرات به پروتئین‌های سطحی غشا متصل اند.
  • پروتئین‌های سراسری، همه‌ی عرض غشا را طی می‌کنند و در تماس با هر دو لایه فسفولیپیدی قرار می‌گیرند.
  • پروتئین های سطحی فقط در تماس با یک لایه فسفولیپیدی قرار دارند.
  • کلسترول همانند فسفولیپید دارای دو بخش آبگریز و آبدوست است.
  • کلسترول از سه حلقه شش ضلعی ویک حلقه پنج ضلعی تشکیل شده است.

 

زیست گوارش

آموزش گوازش

 

 

ورود و خروج مواد از یاخته:

انتشار ساده، انتشار تسهیل شده، گذرندگی (اسمز)، انتقال فعال، درون‌ بری، برون رانی

  • جریان مولکول‌ها از جای پر غلظت به جای کم غلظت انتشار نام دارد.
  • در انتشار یاخته از انرژی زیستی استفاده نمی‌کند بلکه از انرژی جنبشی استفاده می‌کند.  
  • انتشار در جهت شیب غلظت است.  
  • مولکول‌هایی مانند اکسیژن وکربن دی اکسید با انتشار از غشا، عبور می‌کنند.
  • در انتشار انرژی آزاد می‌شود.
  • در انتشار با کاهش غلظت سرعت انتشار هم کاهش می‌یابد.
  • در انتشار تسهیل شده پروتئین‌های سراسری شرکت می‌کنند.
  • در انتشار تسهیل شده مواد را در جهت شیب غلظت جابه‌جا می‌شود.  
  • خروج گلوکز از سلول‌های پوششی پرز روده با انتشار تسهیل شده انجام می‌شود.
  • به انتشار آب از غشایی با تراوایی نسبی اسمز می‌گویند.
  • در دو طرف غشا اسمزی، غلظت آب متفاوت است و در اثر این اخلاف غلظت ،جابه‌جایی خالص آب رخ می‌دهد.
  • فشار لازم برای توقف کامل اسمز، فشاراسمزی محلول نام دارد. هرچه اختلاف غلظت آب در دو سوی غشا بیشتر باشد،فشار اسمزی بیشتر است وآب سریع‌تر جابه‌جا می‌شود.
  • فشار اسمزی با غلظت آب (پتانسیل آب) رابطه عکس دارد.
  • اگر فشار اسمزی سیتوپلاسم (میان یاخته) بیشتر از مایع بین یاخته‌ای باشد، یاخته متورم می‌شود.
  • اگر فشاراسمزی سیتوپلاسم (میان یاخته) کمتر از مایع بین یاخته‌ای باشد، یاخته چروکیده می‌شود.
  • انتقال فعال برخلاف شیب غلظت است.  
  • انتقال فعال با صرف انرژی صورت می‌گیرد.  
  • درون‌بری (آندوسیتوز) و برون‌رانی (اگزوسیتوز) با صرف انرژی است.
  • درون‌بری(آندوسیتوز) و برون‌رانی(اگزوسیتوز) برای انتقال ذرات بزرگ است.
  • در درون‌بری (آندوسیتوز) و برون‌رانی (اگزوسیتوز)کیسه غشایی ایجاد می‌شود.
  • درون‌بری (آندوسیتوز) به سه صورت انجام می‌شود:

 1- فاگوسیتوز                       2 – پینوسیتوز(مایع خواری)                 3- آندوسیتوز وابسته به گیرنده

  • در درون‌بری (آندوسیتوز) از سطح غشای یاخته کاسته می‌شود. .
  • در برون‌رانی (اگزوسیتوز) کیسه غشایی با غشا یاخته ادغام می‌شود.   
  • در برون‌رانی(اگزوسیتوز) بر سطح غشای یاخته افزوده می‌شود.

 

گوارش

گوارش

گوارش

گوارش

گوارش

گوارش

 

انواع بافت های جانوری:

بافت پوششی، بافت پیوندی، بافت ماهیچه‌ای، بافت عصبی

بافت از یاخته و مواد موجود در فضای بین یاخته‌ها تشکیل شده است.

بافت پوششی:

  • بافت پوششی سطح بدن و حفره ها و مجاری دورن بدن ( مانند: دهان، معده، روده، رگ‌ها) را می پوشاند.
  • در بافت پوششی، یاخته‌ها بسیار به یک‌دیگر نزدیک هستند و فضای بین یاخته‌ای اندکی دارند.
  • در بافت پوششی غشای پایه وجود دارد که سبب متصل شدن این یاخته به یک دیگر و بافت زیری آن می‌شوند.
  • غشای پایه از رشته های پروتئینی و گلیکوپروتئینی ( ترکیب کربوهیدرات و پروتئین) تشکیل شده است.
  • غشای پایه فاقد سلول است.
  • یاخته ‌های بافت پوششی به‌صورت سنگ‌فرشی، مکعبی، استوانه‌ای در یک لایه یا چند لایه است.
  • بافت پوششی سنگ‌فرشی چندلایه می‌تواند به‌صورت شاخی باشد مثل پوست (شاخی یعنی سلول‌ها مرده‌اند.)
  • دهان، معده، روده، غده‌ها و یاخته‌های ترشحی از نوع بافت پوششی هستند

 

سنگ‌فرشی

یک لایه

 

چندلایه

آندوکار، اپی‌کارد، پریکارد، روی دریچه‌های قلب، لایه‌ی داخلی رگ‌ها، دیواره بیرونی، کپسول بومن، یاخته‌های دیواره حبابک

دهان، حلق، زبان، مری، اپی‌درم پوست، واژن

 

استوانه‌ای

مژک‌دار

ریز پرزدار

بدون ریز پرز و مژک

مخاط بخش تنفس، لوله فالوپ

روده

معده

مکعبی

ریزپرزدار

فاقد ریز پرز

لوله پیچ خورده‌ی نزدیک

برخی از یاخته‌های غده بزاقی

پودوسیت

 

دیواره‌ی درونی کپسول بومن

بافت پیوندی:  

 

 

  • بافت پیوندی از انواع یاخته‌ها، رشته‌های پروتئینی(رشته کلاژن و رشته‌های کشسان) وماده زمینه‌ای تشکیل شده است.
  • بافت پیوندی ماده‌ی زمینه‌ای ترشح می‌کند.
  • انواع بافت پیوندی: بافت پیوندی سست، بافت پیوندی متراکم، خون، چربی، استخوان، غضروف

 

ماده زمینه‌ای

تعداد سلول‌ها

مقاومت در برابر کشش

انعطاف‌پذیری

کلاژن

نوع بافت

زیاد

زیاد

کم

زیاد

کم

پیوندی سست

کم

کم

زیاد

کم

زیاد

پیوندی متراکم

 

  • بافت چربی بزرگترین ذخیره انرژی در بدن است.
  • بافت چربی در بعضی از قسمت‌های بدن مثل کف دست‌ها و پاها نقش ضربه گیر را دارد و نقش عایق حرارتی را دارد.
  • خون ماده‌ی زمینه‌ای ندارد، و دارای پروتئین است.

 

 در لایه‌های لوله گوارش

بافت پیوندی سست

پریکارد، اپی‌کارد، اسکلت فیبری، میوکارد ،درون دریچه‌های قلب، کپسول کلیه، رباط، زردپی کپسول مفصلی، درم پوست

بافت پیوندی متراکم

اطراف کلیه، اطراف چشم، اپی‌کارد قلب، لایه بیرونی لوله گوارش، زیردرم پوست، مغز استخوان زرد

بافت چربی

لاله گوش، مفصل ثابت، مفصل گوی‌کاسه، مفصل لغزنده، مفصل لولایی، سراستخوان‌ها

بافت غضروف

 

 

 

 

 

 

 

بافت ماهیچه‌ای:

بافت ماهیچه‌ای قلبی، بافت ماهیچه‌ای اسکلتی، بافت ماهیچه‌ای صاف

  • قدرت بافت ماهیچه‌ی قلبی کمتر از بافت ماهیچه‌ی اسکلتی است.

انواع ماهیچه

تعداد هسته

شکل یاخته

مخطط

نوع عملکرد

دوام انقباض

سرعت انقباض

نوع اعصاب حرکتی

اندام یا بافت

قلب

یک یا دو

منشعب

هست

غیر ارادی

کم

سریع

خودمختار

قلب

 اسکلتی

چند

رشته‌ای

هست

غیرارادی/ ارادی

کم

سریع

پیکری

دیافراگم، بنداره‌خارجی، دهان، زبان، حلق، ابتدای‌مری، پلک، اطراف چشم، گونه، توام

صاف

یک

دوکی

نیست

غیر ارادی

زیاد

آهسته

خودمختار

سرخرگ، سیاهرگ، لوله‌فالوپ رحم، مثانه، میزنای، عنبیه، لوله گوارش

 

 

 

 

 

بافت عصبی:

  • بافت عصبی شامل یاخته عصبی و نوروگلیا (یاخته غیرعصبی) است.
  • یاخته‌های عصبی با یاخته‌های ماهیچه درارتباط اند وآن‌ها را تحریک می‌کنند تا منقبض شوند.
  • یاخته عصبی به ندرت تقسیم می‌شوند اما نوروگلیا توانایی تقسیم دارند.
  • عملکرد یاخته عصبی: تحریک پذیری، تولید پیام عصبی و هدایت آن، انتقال پیام عصبی به یاخته دیگر  
  • یاخته عصبی از سه جز: دندریت، جسم یاخته‌ای، اکسون تشکیل شده است.
  • تعداد یاخته‌های عصبی از نوروگلیا کمتر است.
  • یاخته‌های عصبی از نوروگلیا تغذیه می‌کنند.
  • نوروگلیا نقش پشتیبانی و حفظ هم ایستایی مایع اطراف، ساخت غلاف میلین، داربست‌هایی برای استقرار یاخته عصبی و… دارند .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                        ساختار و عملکرد لوله گوارش لوله

گوارش:

  • لوله‌ی پیوسته است که از دهان تا مخرج ادامه دارد.
  • بخش‌های مختلف لوله‌ی گوارش را ماهیچه‌های حلقوی به نام اسفنکتر)بنداره( از جدا می‌کنند.
  • در انتهای لوله گوارش نیز، دو بنداره به ترتیب از نوع ماهیچه صاف و مخطط وجود دارد که هنگام دفع باز می‌شوند.
  • اسفنکتر ابتدای مری و انتهایی راست روده از نوع مخطط است و تحت دستگاه عصبی پیکری هستند.
  • بقیه اسفنکترها(چهارتا) از نوع صاف است و تحت کنترل دستگاه عصبی خودمختار هستند.
  • غده‌های بزاقی، پانکراس(لوزالمعده)، کبد و کیسه‌ی صفرا با لوله گوارش مرتبط‌اند، و ترشحات خود را به درون آن می‌ریزند.
  • کیسه صفرا و کبد جزو لوله گوارش نیست.
  • بنداره‌ی انتهای مری سمت چب بدن قرار دارد و بنداره‌ی انتهای معده سمت راست بدن قرار دارد.
  • در سراسر لوله‌ی گوارش موسین ترشح می‌شود.

ساختار لوله‌ی گوارش:                                

از خارج به داخل : لایه‌ی بیرونی، ماهیچه‌ای، زیر مخاطی، مخاطی

  • لایه بیرونی: بافت پیوندی سست + بخشی از صفاق + بافت چربی + رگ‌ها
  • صفاق: پرده‌ای است که بیشتر اندام‌های درون شکم به هم وصل می‌کند.
  • روده‌بند بخشی از صفاق است که دارای چین خوردگی است و از اندام‌های درون شکم حمایت می‌کند.
  • رگ‌های خونی صفاق بهم می‌پیوند و سیاهرگ باب را می‌سازند.
  • لایه ماهیچه‌ای: لایه ماهیچه‌ای مخطط یا صاف به شکل طولی و حلقوی (درمعده به علاوه مورب) و در بین آن‌ها بافت پیوندی سست + شبکه‌ای از یاخته‎‌های عصبی + رگ‌های خونی
  • لایه ماهیچه‌ای نقش در گوارش شیمیایی لوله گوارش ندارد.
  • لایه ماهیچه‌ای در قسمت دهان و حلق و ابتدای مری از نوع اسکلتی است و در بقیه قسمت‌ها از نوع صاف است.
  • لایه زیر مخاطی: بافت پیوندی سست + رگ‌های خونی فراوان + شبکه‌ای از یاخته‌های عصبی + غده
  • لایه مخاطی: بافت پیوندی سست + رگ‌ها + یاخته‌های ماهیچه‌ای + یاخته‌های بافت پوششی سنگ‌فرشی چند لایه یا استوانه‌ای یک لایه + غده
  • در هر چهار لایه رگ‌خونی داریم.
  • در هر چهار لایه ماهیچه صاف و بافت پوششی سنگ‌فرشی داریم.
  • در هر چهار لایه تارعصبی داریم.

حرکات لوله‌ گوارش:

انقباض ماهیچه‌ی دیواره‌ی لوله گوارش، حرکات منظمی در آن به‌وجود می آورد:  1)کرمی               2) قطعه‌ قطعه کننده

حرکت کرمی:

 

  با ورود غذا، لوله‌ی گوارش گشاد          یاخته‌های عصبی دیواره‌ی لوله (گیرنده مکانیکی ازنوع حسی) را تحریک می‌کند              یاخته‌های عصبی ماهیچه‌های دیواره را(درپشت توده) به انقباض وادار می‌کنند          یک حلقه انقباضی در لوله ظاهر می‌شود که به جلو(از دهان به سمت مخرج) حرکت می‌کند.

  • حرکات کرمی نقش مخلوط کنندگی دارند و فقط می‌توانند محتویات لوله گوارش را مخلوط کنند.
  • حرکت کرمی، غذا را در طول مری حرکت می‌دهند.
  • در بقیه قسمت‌های بدن ( ازجمله لوله فالوپ) وجود دارد.

حرکت قطعه قطعه کننده:

 

بخش‌هایی از لوله گوارش به صورت یک در میان منقبض و شل می‌شوند          قطعه‌های شل، منقبض می‌شوند و بخش‌های منقبض، حالت انقباض خارج می‌شوند           تداوم این حرکت محتویات لوله، ریزتر و بیشتر با شیره‌های گوارشی مخلوط شوند.

  • حرکات قطعه قطعه فقط برای لوله گوارش است.

گوارش غذا:

گوارش مکانیکی: غذا را آسیاب می‌کند.

گوارش شیمیایی: مولکول‌های بزرگ را به مولکول‌های کوچک تبدیل می‌کنند.

در انسان گوارش شیمیایی و گوارش مکانیکی از دهان شروع می‌شود.

  مسیرغذا: دهان         حلق           مری          معده          روده‌ی باریک          روده‌ی بزرگ      

گوارش در دهان:

ورود غذا به دهان           فعالیت هماهنگ ماهیچه‌های اسکلتی (آرواره، گونه‌ها، لب، زبان، دندان‎ها) موجب جویدن وگوارش 

                                                               مکانیکی می‌شود.                                                                          

                                 آسیاب شدن غذا به ذره‌های بسیارکوچک برای فعالیت بهتر آنزیم‌های گوارشی لازم است.

                                 تبدیل غذا به ذرات کوچک، از خراشیده شدن لوله‌ی گوارش براثر تماس با غذا جلوگیری، و عبور

                                                 ذره‌های غذارا از لوله نیزآسان می‌کند.

                               غذا با بزاق مخلوط، و به تودهای قابل بلع تبدیل می‌شود.

 

بزاق             از سه جفت غده بزاقی بزرگ و غده‌های کوچک ترشح می‌شود.

                  غده زیرزبانی از غده زیرآرواره‌ای بزرگ‌تر است.                                    

                  غده زیرآرواره‌ای از طریق یک مجرا با غده زیرزبانی به درون دهان ترشح می‌شود.     

                  ترکیبات: آب + یون‌ها(مانند بی‌کربنات) + انواعی از آنزیم‌ها (مانند آمیلاز) + موسین                             

                 موسین            گلیکوپروتئینی است که آب فراوان جذب می‌کند.

                                       ماده‌ی مخاطی را تشکیل می‌دهد.              

                  ماده مخاطی           دیواره‌ی لوله‌ی گوارش را از خراشیدگی حاصل از تماس غذا یا آسیب شیمیایی حفظ

                                                                                   می‌کند.                                                                                                                                     

                                            ذره‌های غذایی را به هم می‌چسباند و آن‌ها را به توده‌ی لغزنده‌ای تبدیل می‌کند.

 

                  آنزیم آمیلاز: به گوارش نشاسته کمک می‌کند.

                 آنزیم لیزوزیم: باکتری‌های درون دهان را از بین می‌برد.

 

بلع غذا:

با فشار زبان، توده‌ی غذا به عقب دهان و داخل رانده می‌شود (به صورت ارادی). بارسیدن غذا به حلق، بلع به شکل غیر ارادی، ادامه پیدا می‌کند.

  • از مری تا مخرج که شبکه‌ای از یاخته‌های عصبی وجود دارد، بافت پیوندی سست هم دیده می‌شود که سبب پشتیبانی بافت پوششی می‌شود.
  • در ابتدای مری بنداره وجود دارد که در فاصله‌ی زمانی بین بلع‌ها بسته است و از ورود هوا به مری جلوگیری می‌کند.
  • در مری گوارش شیمیایی رخ می‌دهد و گوارش شیمیایی با آمیلاز بزاق در مری ادامه می‌یابد.
  • جاذبه‌ی زمین به حرکت غذا در مری کمک می‌کند.
  • غده‌های مخاط مری، ماده‌ی مخاطی ترشح می‌کنند.

مراحل بلع:

 

 

  زبان بزرگ بالا رفته و به سقف دهان چسبیده            لقمه غذا به سمت حلق می‌رود و سبب تحریک گیرنده‌ی مکانیکی حلق می‌شود               مرکز بلع با اثر بر روی مرکز تنفس سبب قطع تنفس می‌شود          زبان کوچک بالا رفته وراه بینی بسته می‌شود             حنجره بالا رفته و اپی گلوت پایین رفته، راه نای بسته می‌شود            حرکات دودی در حلق شروع شده و سبب باز شدن بنداره بالای مری می‌شود               غذا به کمک حرکات دودی و جاذبه زمین به سمت معده می‌رود             بنداره‌ی مری شل می‌شود تا غذا به همراه هوا وارد معده ‌شود.

 

 

 

 

گوارش در معده:

 

 

  • معده بخش کیسه‌ای شکل لوله‌ی گوارش است.
  • دیواره‌ی معده، چین خوردگی‌هایی دارد که با پرشدن معده باز می‌شود تا غذای بلعیده شده در آن انبار شود.
  • در بلع برخلاف استفراغ چین خوردگی های معده کاهش می‌یابد وکشیدگی معده افزایش می‌یابد.
  • اسفنکتر انتهای مری جزء معده است.
  • گوارش در معده در اثر شیره‌ی معده                                                                                          

                                    در اثرحرکات معده 

  • مخلوط غذا + شیره‌ی معده = کیموس و تولید اسید معده
  • حفره‌های معده: از بافت پوششی مخاط معده در بافت پیوندی زیرین تشکیل شده است.
  • مجرای غده‌های معده به حفره‌های معده راه دارد.
  • در معده لایه مخاط غده دارد.
  • ماده‌ی مخاطی       از یاخته‌های پوششی سطحی و برخی یاخته‌های غده‌های معده                                                   

      به شکل لایه ژله‌ای چسبناک است.

  • یون بی‌کربنات از یاخته‌های پوششی سطحی ترشح می‌شود.

      لایه ژله‌ای حفاظتی را قلیایی می‌کند و به این ترتیب سد حفاظتی محکمی در مقابل اسید و آنزیم

                                         به وجود می‌آورد.

  • آنزیم‌های معده (لیپاز و پروتئازها) از یاخته‌های اصلی ترشح می‌شود.

                                                           پروتئازهای معده پپسینوژن نام دارد.                                                

                                                            پپسینوژن بر اثر کلریدریک اسید به پپسین تبدیل می‌شود.

                                                           پپسین خود با اثر بر پپسینوژن تبدیل آن را سریع تر می‌کند.

 

  • عامل(فاکتور)داخلی     از یاخته‌های کناری ترشح می‌شود.   

                                       برای جذب ویتامین  B12در روده‌ی باریک ضروری است.

                                       B12 در روده‌ی باریک به فاکتور داخلی می‌پیوندد.

  • یاخته‌های کناری کلریدریک اسید ترشح می‌کنند.
  • کلریدریک اسید سبب کاهشPH معده می‌شود.
  • اگر یاخته‌های کناری تخریب شوند یا معده برداشته شود ساخته نشدن کلریدریک اسید                                                                                      

                                                                                    فرد به کم خونی دچار می‌شود زیرا ویتامین 12B که برای

                                                                       ساختن گویچه‌های قرمز در مغر استخوان لازم است، جذب نمی‌شود.

                                                                   و زندگی فرد به خطرمی‌افتد.

  • گاسترین از یاخته‌های درون ریز دیواره‌ی معده در مجاورت پیلور به خون ترشح می‌شود.

                           باعث افزایش ترشح اسید معده (اثر بر روی یاخته‌های کناری) و پپسینوژن (اثر بر روی یاخته‌های اصلی)      می‌شود.

  • شروع گوارش پروتئین‌ها توسط پپسین در معده (PH بهینه پپسین، حدود2 است) است.
  • شروع گوارش لیپیدها توسط لیپازدر معده است.
  • گوارش کربوهیدرات در معده ادامه می‌یابد.
  • برخی از یاخته‌های موجود در ناحیه بالایی غده معده به ترشح اسیدکلریدریک و عامل داخلی معده می‌پردازند.
  • یاخته‌های ترشح کننده‌ی ماده‌ی مخاطی به صورت منفرد و مجتمع است.
  • یاخته‌های ترشح کننده‌ی هورمون به صورت منفرد هستند.
  • یاخته‌های کناری به صورت منفرد است.
  • یاخته‌های کناری دارای فرورفتگی‌های پلاسمایی هستند.
  • حفره‌ی معده از یک نوع یاخته (پوششی) تشکیل شده است.
  • غده‌های معده از چهارنوع یاخته (کناری/ اصلی/ ترشح کننده‌ی هورمون/ ترشح کننده‌ی ماده مخاطی) تشکیل شده است.
  • یاخته‌های درون ریز معده بین یاخته‌های اصلی جای دارد.
  • یاخته‌های کناری معده بیشتر بین یاخته‌های اصلی جای دارد.
  • یاخته‌های کناری معده غشای چین خورده دارد.
  • شکل هسته یاخته‌های کناری گرد هستند.
  • در یک غده بیشترین یاخته، یاخته اصلی است که وظیفه ترشح آنزیم بر عهده دارد.
  • در یک غده کمترین یاخته، یاخته درون ریز است که وظیفه ترشح هورمون را بر عهده دارد.
  • محل تجمع ریز کیسه‌ها  یاخته کناری: به سمت غشا                                                                                               

                                          یاخته اصلی: به سمت داخل

                                         یاخته‌های درون‌ریز: به سمت بیرون

 

حرکات معده:

 

 

 

موج کرمی از زیر کاردیا به سمت پیلور حرکت می‌کند            موج کرمی سبب هضم نسبی غذا به شکل کیموس می‌شود

موج کرمی بخشی از کیموس را به دوازدهه تخلیه و بخش دیگر به معده برمی‌گردد.

  • حرکات معده از بنداره‌ی آخر مری شروع و تا پیلور ادامه دارد.
  • رفت و برگشت به سمت پیلور سبب خردتر شدن کیموس می‌شود.
  • با کاهش انقباض معده کیموس وارد روده‌ی باریک می‌شود.(انبساط ندارد)
  • نقش حرکت معده : 1- گوارش مکانیکی               2- تشکیل و تخلیه کیموس
  • ماهیچه‌ها در ناحیه پیلور قطورتر و انقباض شدیدتر است.       
  • یاخته‌های لایه‌ی ماهیچه‌ای دیواره‌ی معده در سه جهت طولی، حلقوی و مورب قرارگرفته‌اند.

 

برگشت اسید معده:

زمانی که انقباض بنداره‌ی انتهای مری کافی نباشد، فرد دچار برگشت اسید معده می‌شود.

برگشت اسید معده = برگشت شیره‌ی معده به مری

در اثر برگشت اسید معده مخاط مری آسیب می‌بیند زیرا حفاظت دیواره‌ی مری به اندازه‌ی معده و روده‌ی باریک نیست.  

علت‌های برگشت اسید: سیگارکشیدن/ مصرف نوشابه‌های الکی/ رژیم نامناسب و… .

گوارش در روده‌ی باریک:

                                                         مجرای صفراوی راست و چپ                       مجرای سیستیک

 

                                                              مجرای صفراوی مشترک

           مجرای مشترک کبدی                         

 

 

  • مراحل پایانی گوارش در روده‌ی باریک به ویژه ابتدای آن، دوازدهه انجام می‌شود.
  • گوارش نهایی کیموس مواد شیره‌ی روده، لوزالمعده، صفرا که به دوازدهه می‌ریزند با کمک حرکات روده‌ی باریک (حرکات کرمی و قطعه قطعه کننده) انجام می‌شود.
  • آنزیم‌های روده باریک ترشح و آزاد نمی‌شوند، و به غشای یاخته پرز متصل‌اند.

شیره‌ی روده:

  • یاخته‌های پوششی مخاط روده‌ی باریک، ماده مخاطی، آب، یون‌های مختلف از جمله بیکربنات و گروهی از این یاخته‌ها آنزیم گوارشی دارند.

کبد:

  • دارای دو لوب است. لوب بزرگ سمت راست و لوب کوچک سمت چپ است.
  • صفرا را می‌سازد.
  • یون‌های کلسیم اضافی را از طریق صفرا دفع می‌کند.
  • کیسه صفرا زیر کبد قرار دارد.

صفرا:

  • صفرا آنزیم ندارد.
  • نمک صفراوی، بی‌کربنات، کلسترول، فسفولیپید لستین، در کیسه صفرا ذخیره می‌شوند.
  • ترشحات صفرا کمی بعد از ورود کیموس به دوازدهه، ترشح می‌شود.
  • در گوارش و ورود چربی‌ها به محیط داخلی نقش دارد.
  • به قطره‌های چربی می‌چسبد و آن‌ها را به قطره‌های بسیار ریز تبدیل می‌کنند تا لیپاز آن‌ها را آب کافت کند.
  • بیلی روبین و کلسترول اضافی را دفع می‌کند.
  • صفرا دارای انواعی از یون‌ها است مثل: یون کلسیم / بی‌کربنات و… .

سنگ کیسه‌ی صفرا:                                                                        

 

 

 

  • سنگ صفرا = مجرای صفرا را می‌بندد = گیرنده‌ی حس پیکری را تحریک می‌کند = درد را احساس می‌کنیم
  • اختلال در تجزیه و جذب چربی‌ها و دفع آن‌ها از طریق مدفوع (مدفوع چرب)
  • یرقان (علت: افزایش بیلی‌روبین در خون)
  • اختلال در جذب ویتامین محلول در چربی(A/K/D)
  • اختلال در رشد استخوان و جذب کلسیم (علت: جذب نشدن ویتامین D)
  • اختلال در بینایی(علت: اختلال در جذب ویتامین A)
  • اختلال در انعقاد خون (علت: اختلال در جذب ویتامین K)
  • اختلال در ترشح بی‌کربنات
  • اختلال در قلیایی کردن روده

شیره‌ی لوزالمعده:

  • غده لوزالمعده در زیر معده و موازی با آن قرار گرفته است.
  • یک مجرای مشترک با صفرا و یک مجرای مستقل از صفرا دارد.
  • آنزیم‌ها و بی‌کربنات خود را به دوازدهه می‌ریزد.
  • پروتئازهای لوزالمعده درون روده‌ی باریک فعال می‌شود.
  • آمیلاز بزاق تقریبا فرقی با آمیلاز لوزالمعده ندارد.
  • آمیلاز لوزالمعده چند برابر قوی‌تر است.
  • آمیلاز بزاق و آمیلاز لوزالمعده کربوهیدرات را به منوساکارید تبدیل نمی‌کند.
  • بی‌کربنات سدیم اثر اسید معده را خنثی و درون دوازدهه را قلیایی می‌کند.

گوارش کربوهیدرات:     

 

 

 

  • محل گوارش کربوهیدرات: دهان / معده / روده‌ی باریک
  • دی ساکارید: از پیوند دو منوساکارید به وجود آمده است.
  • ساکارز(قند نیشکر) / لاکتوز( قندشیر) / قند نگهبان روزنه‌ی شیره‌ی پرورده و …            دی ساکارید
  • پلی ساکارید: از تعداد زیادی منوساکارید تشکیل شده‌اند.
  • نشاسته / گلیکوژن / سلولز / کتین / پکتین    پلی ساکارید
  • نشاسته + آمیلاز بزاق و لوزالمعده     د‌ی‌ساکارید و مولکول‌های درشتی شامل 3 تا 9 مولکول گلوکز + آنزیم‌های یاخته روده‌ی باریک               منوساکارید مثل گلوکز

گوارش پروتئین‌ها:

 

 

 

  • محل گوارش پروتئین‌ها: معده / روده‌ی باریک
  • پروتئین‌های غذا + پپسین معده   پپتیدهای کوچک + پروتئاز لوزالمعده وآنزیم‌های روده‌ی باریک          آمینواسیدها
  • در زنجیره‌ی آمینواسیدی هیدرولیز از انتهای زنجیره صورت می‌گیرد.
  • با مصرف دو مولکول آب، زنجیره‌ی آمینواسیدی و دی‌پپتیدی تولید می‌گردد.

 

 

گوارش لیپیدها:

 

  • محل گوارش لیپیدها: معده / روده‌ی باریک
  • لیپیدها: فسفولیپید / تری گلیسیرید / استروئیدی (کلسترول) / فوم ( کوتین + سوبرین) و… .
  • فراوان‌ترین لیپیدها تری گلیسیریدها هستند.
  • چرپی غذا + فسفولیپید لسیتین + نمک صفراوی + حرکات مخلوط کننده‌ی روده‌ی باریک   قطره‌های ریز چربی  

مولکول‌های حاصل از گوارش چربی          لیپاز لوزالمعده 

  • گوارش چربی‌ها، بیشتر در اثر فعالیت لیپاز لوزالمعده در دوازدهه انجام می‌شود.
  • آنزیم لیپاز محلول در آب است و زمانی که سطح چربی افزایش پیدا می کند (به قطرات ریز تبدیل می‌شود) اثر می‌گذارد.
  • میسل توسط نمک صفراوی ساخته می‌شود.
  • میسل گویچه‌های استوانه‌ای و کروی است که دارای 20 – 40 مولکول است.
  • میسل یک سر آب‌دوست و یک سر آبگریز دارد.
  • میسل بعد از هیدرولیز چربی، اسیدچرب را در وسط قرار داده و آن را تجزیه می‌کنند.

 

 

 

 

 

 

مشاهده‌ی درون دستگاه گوارش:                                         

            1-درون بینی(آندوسکوپی)              2- کولون بینی(کولونوسکوپی)

 

  • درون بینی: روشی است که با آن می توان درون بخش های مختلف بدن از جمله دستگاه گوارش و درون مری، معده و دوازدهه را مشاهده کرد.
  • از راه دهان و یا برش جراحی وارد بدن می‌شود.
  • برای تشخیص زخم‌ها، سرطان معده، تشخیص عفونت در اثر هلیکوباکترپیلوری و نمونه برداری به کار می‌رود.
  • کولون بینی: روشی برای بررسی کولون یا روده‌ی بزرگ است که به کمک آن روده‌ی بزرگ را تا محل اتصال به روده‌ی کوچک بررسی می‌کنند.
  • برای تشخیص اختلال‌های احتمالی دیواره‌ی روده‌ی بزرگ به کار می‌رود.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جذب مواد و تنظیم فعالیت دستگاه گوارش

جذب مواد در روده‌ی باریک:

محیط داخلی: خون / لنف / آب میان‌بافتی

  • چین‌ها، پرزها و ریزپرزها سبب افزایش سطح تماس فضای درون روده‌ی باریک می‌شود.
  • انقباض یاخته‌ها ماهیچه‌ای مخاط روده موجب حرکت پرزها و درنتیجه جذب بیشتر می‌شود.
  • سلیاک: یک نوع بیماری است که در اثر پروتئین گلوتن یاخته‌های روده تخریب می‌شوند و ریزپرزها و حتی پرزها از بین می‌روند و در نتیجه سطح جذب کاهش شدیدی می‌یابد و بسیاری از مواد مغذی مورد نیاز بدن جذب نمی‌شوند.
  • در هر پرز مویرگ لنفی بسته و سیاهرگ و سرخرگ وجود دارد.
  • مولکول‌های حاصل از گوارش لیپیدها به مویرگ لنفی وارد می‌شوند.
  • یاخته‌ی ترشح کننده‌ی هورمون فقط داخل غده است.
  • عضله‌ی مخاطی با انقباض خود سبب حرکت پرز می‌شود.
  • یاخته ترشح کننده ماده مخاطی ب صورت پراکنده در پرز وجود دارد.
  • دهان / معده جذب اندک است.
  • روده‌ی باریک جذب اصلی صورت می‌گیرد.
  • در دیواره‌ی داخلی روده، چین‌های حلقوی وجود دارد.
  • چین‌های حلقوی شامل لایه مخاط و لایه زیر مخاط هستند.
  • روی چین تعداد زیادی پرزوجود دارد.
  • در تشکیل پرز مخاط شرکت کرده است.
  • سطح پرز از سلول‌های استوانه‌ای تک لایه تشکیل شده است.
  • در پرز بافت پوششی، بافت پیوندی سست و عضله مخاط وجود دارد.
  • در بافت پیوندی پرز لنفوسیت و ماستوسیت وجود دارد.
  • در پرز سرخرگ، سیاهرگ ،مویرگ و مویرگ لنفی بسته وجود دارد.
  • لایه بیرونی دارای رگ خونی است.
  • ریزپرز: غشای یاخته‌های روده‌ی باریک نیز به سمت داخل فضای روده، چین خورده است. به این چین‌های میکروسکوپی، ریزپرز می‌گویند.
  • یاخته‌های ماهیچه‌ای از عضله مخاط کشیده شده است و سبب حرکت پرز و ریزپرز می‌شود.
  • یاخته‌‍‌های شبکه‌ی عصبی، حرکات روده را تنظیم می‌کند.
  • یاخته‌ها عصبی زیر مخاط در جذب، ترشح، حرکات پرز و جریان خون موضعی نقش دارند.
  • سکرتین در حرکات روده نقش دارد.

 جذب گلوکز و آمینواسیدها:                                                      

  • هم انتقالی: گلوکز با کمک مولکول ویژه‌ای همراه با سدیم وارد یاخته‌ی پرز می‌شود ،این روش هم انتقالی نام دارد.
  • انرژی لازم برای ورود گلوکز به یاخته‌ی پرز، از شیب غلظت سدیم فراهم می‌شود.
  • شیب غلظت سدیم با فعالیت پروتئین انتقال دهندهی سدیم – پتاسیم حفظ می‌شود.
  • مولکول پروتئینی(کمک کننده) با انتشار تسهیل شده وارد یاخته پرز روده و فضای بین یاخته‌ای می‌شود.
  • گلوکز با انتشار تسهیل شده، وارد فضای بین یاخته‌ای می‌شود.
  • آنزیم‌های روده‌ی باریک به سمت خارجی غشا متصل است.
  • غلظت گلوکز در فضای روده کمتر از یاخته پوششی پرز است.
  • در هم انتقالی وجود دو مولکول کافی است.

جذب لیپیدها:

 

 

 

   کیلومیکرون           رگ لنفی            مجرای لنفی            سیاهرگ زیرتقوه‌ای چپ و راست (سیاهرگ سینه‌ای)                 

(توسط کبد ساخته می‌شوند.) LDL وLDH            کبد یا بافت چربی           بزرگ سیاهرگ زیرین

  کیلومیکرون با برون‌رانی وارد فضای بین یاخته‌ای می‌شود             سپس با درون بری وارد مویرگ‌لنفی می‌شود       

لیپیدهای آن در کبد و بافت چربی ذخیره می شود            کیلومیکرون همراه با لنف به خون وارد می شود

  • مولکول‌های حاصل از گوارش لیپیدها به درون یاخته‌ی پرز، منتشر می‌شوند.
  • درون یاخته‌ی پرز، تری‌گلیسرید همراه با پروتئین‌ها و سایر لیپیدها به شکل کیلومیکرون در می‌آیند.
  • کیلومیکرون: ذره‌هایی شامل تری گلیسرید، فسفولیپید، کلسترول و پروتئین است.
  • در کبد از لیپیدها، مولکول‌های لیپوپروتئین ساخته می‌شود، که لیپیدها را در خون به بافت‌ها منتقل می‌کند.
  • لیپوپروتئین: ترکیب لیپید و پروتئین است که به دو گروه لیپوپروتئین کم‌چگالLDL و لیپوپروتئین پرچگالHDL
  • لیپوپروتئین کم چگال(LDL): گروهی از لیپوپروتئین‌ها کلسترول زیادی دارند، که لیپوپروتئین کم چگال نام دارند.
  • کلسترول از گروه اول به دیواره‌ی سرخرگ می‌چسبد و به تدریج مسیر عبور خون را تنگ ویا مسدود می‌کند.
  • لیپوپروتئین پرچگال (HDL): درگروهی از لیپوپرتئین‌ها پروتئین از کلسترول بیشتر است که لیپوپروتئین پرچگال نام دارند.
  • لیپوپروتئین‌های گروه دوم، کلسترول‌های چسبیده به دیواره‌ی سرخرگ را جذب می‌کند.
  • زیاد بودن لیپوپروتئین پر چگال نسبت به کم چگال، احتمال رسوب کلسترول را کاهش می‌دهد.
  • چاقی / مصرف بیش ازحد کلسترول / مصرف چربی‌های اشباع، میزان لیپوپروتئین کم چگال را افزایش میدهد.

 

 

 

 

جذب آب و مواد معدنی:

آب          اسمز

در روده‌ی باریک آب از بین ریزپرزها یا یاخته‌ها عبور می‌کند.

مواد معدنی          انتشار/ انتقال فعال      مثل: کلسیم و آهن            انتقال فعال         و         کلر           انتشار

  • یکی از کارهای هورمون پاراتیروئیدی اثر بر ویتامین D است و این هورمون ویتامین D را به شکلی تبدیل می‌کند که می‌تواند جذب کلسیم از روده را افزایش دهد. بنابراین کمبود ویتامین D باعث کاهش جذب کلسیم از روده می‌شود.

 جذب ویتامین‌ها:

ویتامین‌های محلول در چربی( A,E,K,D)             مانند چربی‌ها و همراه آنها، جذب می‌شود.

  • اختلال در ترشح صفرا ممکن است به سوء جذب این ویتامین‌ها و کمبود آنها در بدن منجر می‌شود.

ویتامین‌های محلول درآب               انتشار / انتقال فعال جذب می‌شوند.

ویتامین (12B)             با کمک عامل داخلی معده با روش درون بری، جذب می‌شود.

روده‌ی بزرگ و دفع:

اجزای روده‌ی بزرگ: روده‌ی کور/ کولون بالارو/ کولون افقی/کولون پایین رو/ راست روده

انعکاس تخلیه مدفوع: 

1- تحریک گیرنده‌های حسی راست روده و ارسال پیام به نخاع

  • فرمان حرکتی به ماهیچه صاف راست روده و ماهیچه صاف بنداره داخلی مخرج برای تخلیه مدفوع (دستگاه عصبی خود مختار)
  • کنترل دفع مدفوع به کمک مغز و نخاع از طریق ماهیچه اسکلتی بنداره خارجی مخرج (دستگاه عصبی پیکری)
  • روده‌ی کور ابتدای روده‌ی بزرگ است و به آپاندیس ختم می‌شود.(آپاندیس انتهای روده‌ی کور و ابتدای روده‌ی بزرگ است)
  • راست روده انتهای روده‌ی بزرگ است که دارای بنداره داخلی( ماهیجه صاف / غیرارادی) و بنداره خارجی ( ماهیجه مخطط / ارادی) است.
  • روده‌ی بزرگ پرز ندارد.
  • روده‌ی بزرگ چین و ریزپزر دارد.
  • روده‌ی بزرگ آنزیم ترشح نمی‌کند.
  • یاخته‌های پوششی مخاط روده‌ی بزرگ ماده‌ی مخاطی ترشح می‌کند.
  • روده‌ی بزرگ آب و یون‌ها را جذب می‌کند.
  • حرکات روده‌ی بزرگ آهسته است.

گردش خون دستگاه گوارش:

  • برخلاف اندام‌های دیگر، خون لوله‌ی گوارش به طور مستقیم به قلب برنمی‌گردد.
  • خون لوله‌ی گوارش ابتدا به کبد سپس به قلب می‌رود.
  • سیاهرگ لوله‌ی گوارش       سیاهرگ باب کبدی             کبد               سیاهرگ فوق کبدی          

دهلیز راست           بزرگ سیاهرگ زیرین  

  • طحال/ روده‌ی بزرگ/ روده‌ی باریک/ معده/ پانکراس     خون را ابتدا به کبد و سپس از راه سیاهرگ‌های دیگر به قلب می‌رود.
  • طحال/ روده‌ی بزرگ/ روده‌ی باریک/ معده/ پانکراس از قاعده‌ی سیاهرگ – مویرگ – سیاهرگ پیروی می‌کنند.
  • مقدار گلوکز و آمینواسید: بزرگ سیاهرگ زیرین   <  سیاهرگ فوق کبدی <  سیاهرگ باب کبدی   
  • مواد مغذی به کبد منتقل می‌شود و از مواد جذب شده در کبد، گلیکوژن و پروتئین ساخته می‌شود.
  • موادی مثل آهن و برخی از ویتامین‌ها در کبد ذخیره می‌شود.

تنظیم فرایندهای گوارشی:                                                              

  • دستگاه گوارش دارای دو مرحله است: 1- خاموشی نسبی 2- فعالیت شدید
  • دستگاه گوارش را دستگاه‌های عصبی و هورمونی تنظیم می‌کنند.
  • تنظیم عصبی دستگاه گوارش توسط دستگاه خودمختار انجام می‌شود و به صورت ناخودآگاه است.
  • انجام فعالیت‌های گوارشی با فعالیت‌های بخش‌های دیگر بدن نیز باید هماهنگ شود.
  • در دیواره‌ی لوله گوارش از مری تا مخرج شبکه‌های یاخته‌های عصبی، وجود دارند.
  • شبکه‌های یاخته‌های عصبی تحرک و ترشح را در لوله‌ی گوارش تنظیم می‌کنند.
  • شبکه‌های عصبی روده‌ای می‌توانند مستقل از دستگاه عصبی خودمختار، فعالیت کنند.                           
  • هورمون‌های بخش‌های معده و روده(سکرتین / گاسترین) که به خون می‌ریزند، همراه با دستگاه عصبی، فعالیت‌های دستگاه گوارش را تنظیم می‌کنند.
  • سکرتین : این هورمون از دوازدهه به خون ترشح می‌شود و با اثر بر روی لوزالمعده موجب افزایش بی‌کربنات می‌شود.
  • گاسترین : این هورمون از بعضی یاخته‌های دیواره معده که در مجاورت پیلور قرار دارند ترشح و باعث افزایش ترشح اسید معده(اثر بر روی یاخته‌های کناری) و پپسینوژن (اثر بر روی یاخته‌های اصلی) می‌شود.
  • سکرتین سبب خنثی‌تر شدن اسید می‌شود.
  • گاسترین سبب اسیدی‌تر شدن، می‌شود.

وزن مناسب:  

  • علت افزایش اضافه وزن و چاقی : استفاده از غذاهای پرانرژی، عوامل روانی(مثل: شیوه‌ی زندگی کم تحرک و…)، ژن افراد
  • چاقی، سلامت فرد را به اخطر می اندازد و احتمال ابتلا به بیماری ها (مانند: دیابت نوع(2)، انواعی از سرطان، تنگ شدن سرخرگ ها و…) را افزایش می‌دهد.
  • برای تعیین وزن مناسب از نمایه توده‌ی بدنی استفاده می‌کنند.
  • نمایه توده‌ی بدنی برابراست با جرم بر روی مربع قد
  • وزن هر فرد به تراکم استخوان، مقدار بافت ماهیچه و چربی بدن او بستگی دارد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تنوع گوارش در جانداران

دستگاه گوارش در جانداران:    1- سطح بدن        2- کریچه گوارشی         3- حفره‌ی گوارشی          4- لوله گوارش

سطح بدن:

برخی تک یاختگان و کرم کدو(در گروه کرم پهن قرار دارد): مواد مغذی را از سطح یاخته یا بدن

به‌طور مستقیم از محیط با انتشار دریافت می‌کنند.                                                                                       

کرم کدو : فاقد دهان و دستگاه گوارش است            مواد مغذی را از سطح بدن جذب می‌کنند.

برخی تک یاختگان: تمام مواد مغذی را از سطح یاخته، جذب می‌کنند.

برخی جانداران مواد مغذی را از سطح بدن به‌طور مستقیم از محیط دریافت می‌کنند.

کریچه گوارشی:                                                                                                    

در این روش، مواد غذایی به کمک آنزیم‌های کریچه ،گوارش پیدا می‌کنند، بنابراین، گوارش درون یاخته است.

پارامسی:

 

حرکت مژک‌ها سبب انتقال غذا به حفره‌ی دهانی         در انتهای حفره، کریچه غذایی تشکیل می‌شود          با اتصال‌کافنده‌تن به کریچه، کریچه گوارشی تشکیل می‌شود          پس از جذب مواد گوارش یافته و باقی ماندن مواد گوارش نیافته، کریچه دفعی تشکیل می‌شود           محتویات کریچه دفعی از طریق منفذ دفعی یاخته خارج می‌شود.

  • در همه‌ی قسمت‌های بدن، حتی انتهای حفره دهانی دارای مژک است.
  • کریچه غذایی در سیتوپلاسم حرکت زیگزاگی دارد.
  • کافنده‌تن (لیزوزوم): اندامکی است که دارای آنزیم‌های گوارشی است، و زمانی که به کریچه غذایی می‌پیوندد، آنزیم‌های خود را به درون کریچه آزاد می‌کند.
  • آنزیم‌های خود را به درون کریچه آزاد می‌کند.
  • غشای کافنده‌تن با کریچه غذایی ادغام می‌شود و سپس کریچه گوارشی را تشکیل می‌دهد.
  • در گوارش پارامسی، ماده‌ی دفعی از کریچه به منفذ دفعی خارج نمی‌شود و ماده‌ی دفعی دیگری می‌تواند در سیتوپلاسم وجود داشته باشد.
  • بسیاری از جانوران، درون بدن خود جایگاه ویژه‌ای برای گوارش غذا دارند، این جایگاه در خارج از محیط داخلی یعنی خارج از خون و یاخته های بدن است، به این ترتیب، آنزیم‌های گوارشی در این جایگاه ریخته می‌شوند وغذا، گوارش برون یاخته‌ای پیدا می‌کند.

حفره‌ی گوارشی:

  • در بی‌مهرگان(مانند مرجان ها مثل هیدر): در کیسه‌ی منشعبی به نام حفره‌ی گوارشی انجام می‌شود. این حفره فقط یک سوراخ برای ورود و خروج مواد دارد.
  • حفره‌ی گوارشی در گوارش و گردش مواد نقش دارد.
  • ابتدا گوارش برون سلولی سپس گوارش درون سلولی صورت می‌گیرد.
  • یاخته‌های حفره گوارشی آنزیم‌هایی ترشح می‌کنند که فرایند برون یاخته‌ای را آغاز می‌کنند.
  • یاخته‌های حفره گوارشی، ذرات غذا را با ذره خواری (فاگوسیتوز) دریافت می‌کنند.
  • فرایند گوارش درون یاخته‌ای در حفره‌ی غذایی ادامه می‌یابد، و ذرات غذایی با درون‌بری وارد یاخته می‌شوند.
  • حفره گوارشی هیدر دارای دو لایه است : لایه داخلی و لایه خارجی
  • یاخته‌های داخلی حفره گوارشی هیدر دو نوع هستند: 1- تاژک دار       گوارش درون یاخته‌ای را انجام می‌دهند.

                                                                       2-  بدون تاژک            آنزیم ترشح می‌کنند.

  • تعداد یاخته‌های تاژک‌دار نسبت به یاخته‌های بدون تاژک بیشتر است.
  • نقش تاژک: مخلوط کردن آنزیم گوارشی با ذرات غذایی است.
  • یاخته‌های تاژک دار دارای دو تاژک هستند.
  • یاخته‌های حفره‌ی گوارشی هیدر پوششی استوانه‌ای و مکعبی است.
  • پلاناریا: یاخته‌های پوششی سطحی‌اش می‌توانند مواد زائد نیتروژن‌دار به محیط وارد کنند.

 

 

لوله‌ی گوارش:

این لوله در اثر تشکیل مخرج، شکل می‌گیرد و امکان جریان یک طرفه‌ی غذا را بدون مخلوط شدن غذای گوارش یافته و مواد دفعی فراهم می‌کند.      

ملخ:

 

 

 

 

آرواره‌ها + آغاز گوارش مکانیکی            دهان + آغاز گوارش شیمیایی + آنزیم آمیلاز             مری + ادامه گوارش        

پیش معده + خردشدن بیشتر غذا + گوارش شیمیایی + گوارش مکانیکی           چینه‌دان + ذخیره‌ی غذا + ادامه گوارش                    

کیسه معده (گوارش برون یاخته‌ای کامل می‌شود)          معده (جذب)          روده          راست روده ( جذب آب و یون)          

                                                                                                                                 خروج مدفوع از مخرج

  • ملخ، حشره گیاه خواری است.
  • ملخ گلیکوژن وارد دهان نمی‌کند ولی در روده‌ی خود در صورت نیاز گلیکوژن (قند ذخیره‌ای) را گوارش می‌دهد.
  • ملخ، دارای 7 غده بزاقی است که در زیر چینه‎دان قرار دارد.
  • چینه‌دان: بخش حجیم انتهای مری است و غذا در آن ذخیره و نرم می‌شود.
  • گوارش کربوهیدرات در چینه‌دان ادامه می‌یابد.
  • چینه‌دان آنزیم ترشح نمی‌کند.
  • معده و کیسه‌ی معده، آنزیم‌های خود را به درون پیش معده ترشح می‌کنند.

 

 

کرم خاکی:

 

  • کرم خاکی دارای چینه‌دان است که به ذخیره‌ی غذا کمک می‌کند. این ساختار به جانور امکان می‌دهد تا با دفعات کمتر تغذیه، انرژی مورد نیاز خود را تامین کند.
  • فاقد معده است.
  • دارای روده‌ی طویل است.
  • گوارش مکانیکی در سنگدان شروع می‌شود.
  • گوارش اصلی و جذب در روده است.
  • قلب کمکی کرم خاکی در اطراف مری قرار گرفته است.

   دهان          حلق           مری            چینه‌دان           سنگدان           روده           مخرج

پرندگان دانه‌خوار:

  • پرندگان دانه‌خوار برای آسیاب کردن غذا، سنگدان دارند.
  • سنگدان از بخشی عقبی معده تشکیل می‌شود و دارای ساختاری ماهیچه‌ای است.
  • سنگریزه‌هایی که پرنده می‌بلعد، فرایند آسیاب کردن غذا را تسهیل می‌کنند.
  • کبوتر دارای کبد است و بخشی از سنگدان با کبد در تماس است.

کبوتر:

 

 

 

 

 

 

   دهان         مری          چینه‌دان          معده           سنگدان           روده‌ی باریک           روده‌ی بزرگ           مخرج

 

پستانداران نشخوارکننده:                               

پستانداران نشخوارکننده، نظیر گاو و گوسفند، معده چهار قسمتی دارند:

1-سیرابی   2- نگاری     3- هزارلا       4- شیردان       

  • بزرگ ترین قسمت معده: سیرابی             کوچک ترین قسمت معده: نگاری                      معده واقعی: شیردان
  • این جانوران به سرعت غذا می‌خورند تا در فرصت مناسب یا مکان امن غذا را با نشخوارکردن وارد دهان کنند و بجوند.
  • ابتدا غذا نیمه جویده شده وارد سیرابی می‌شود و در آن جا در معرض میکروب‌ها قرار می‌گیرند. و میکرو‌ب‌ها به کمک

حرارت بدن، ترشح مایعات و حرکات سیرابی تا حدودی توده‌ی غذا را گوارش می‌دهند.

  • در نشخوارکنندگان، وجود میکروب برای گوارش سلولز ضروری است.
  • سلولز مقدار زیادی انرژی دارد ولی اغلب جانداران فاقد توانایی تولید آنزیم سلولاز برای گوارش آن هستند.
  • عمل گوارش میکروبی، قبل از گوارش آنزیمی است.
  • میکروب‌های تجزیه کننده می‌توانند در نگاری دیده شوند.

   گاو:                                                                                                                   

 

  دهان        مری         سیرابی +گوارش میکروبی         نگاری         مری        دهان         مری        سیرابی         نگاری         

روده + جذب               شیردان + گوارش آنزیمی          هزارلا(جذب آب)   

گیاه‌خواران غیرنشخوارکننده:

  • عمل گوارش میکروبی، پس از گوارش آنزیمی صورت می‌گیرد.
  • در روده‌ی کور سلولز آب کافت می‌شود.
  • گوارش سلولز در روده‌ی باریک انجام نمی‌شود.

 

 

گوارش در جانوران گیاه‌خوار:

پستانداران گیاه‌خوار که از علف‌ها و سایر گیاهان تغذیه می‌کنند، دو گروه اصلی را تشکیل‌ می‌دهند؛ (1) چرندگان، مثل

سمداران (اسب، گوزن، بزکوهی، گاو، گوسفند و بز)، (2) جوندگان، مثل بسیاری از راسته‌های جونده ‌سانان و خرگوش‌سانان. درگیاه‌خواران، دندانه‌های نیش یا وجود ندارند و یا کوچک شده‌اند، درحالی که دندان‌های پیش آسیا و آسیا که برای آسیاب‌کردن سازش یافته‌اند پهن و معمولا دارای تاج بلند هستند. جونده سانان( مثل سگ آبی) دارای دندان‌های پیشین تیز اسکنه‌ای هستند که در تمام طول عمرشان رشد می‌کند و بایستی هم پای رشد ممتدشان سایده شوند.

پستانداران گیاه‌خوار دارای تعدادی سازش‌های قابل توجه برای فائق آمدن بر رژیم غذایی گیاهی الیاف‌دار هستند. سلولز قندها که در ساختار گیاهان بکار می‌رود، از زنجیره طویلی از مولکول‌های گلوکز تشکیل شده است و بنابراین بصورت بالقوه منبع غذایی مغذی محسوب می‌شود. اما مولکول‌های گلوکز در ساختمان سلولز توسط پیوندهای شیمیایی بهم متصل شده‌اند که آنزیم‌های شکننده سلولز (سلولاز) را نمی‌سازد. در عوض، جایگاه‌های تخمیر روده‌های مهره‌داران گیاه‌خوار، دارای باکتریی‌ها و تک‌یاختگان غیر هوازی است. هیدرات‌های کربن ساده، پروتئین‌ها و چربی‌های تولید شده توسط موجودات ذره‌بینی می‌تواند توسط میزبان جلب شود و میزبان خود قادر است موجودات ذره‌بینی را هضم کند.

در برخی گیاه‌خواران مثل اسب، گورخر، خرگوش، فیل، تعدادی از نخستیان و تعداد زیادی از جوندگان تخمیر در روده بزرگ و در کیسه‌های بزرگ جانبی، یا فرعی، به‌نام سکوم صورت می‌گیرد. هرچند مقداری از عمل جذب در روده بزرگ و سکوم رخ می‌دهد، بیشتر عمل تخمیر بعد از مناطق جذب‌کننده اولیه (روده کوچک) اتفاق می‌افتد و مقداری مواد غذایی در مدفوع تلف می‌شود. خرگوش‌سانان و تعداد زیادی از جونده‌سانان مدفوع خود را می‌خورند (مدفوعخواری). و با دومین عبور مواد غذایی از روده‌شان، موادغذایی اضافه‌شده را استخراج می‌کنند.

نشخوارکنندگان (گاو، گاومیش، بوفالو، بزها، بزهای‌کوهی، گوسفند، گوزن، زرافه، کاپی) دارای معده چهار قسمتی بزرگ هستند.

هنگامی که یک نشخوارکننده تغذیه می‌کند، علف از طریق مری به سمت سیرابی پایین می‌رود تا توسط موجودات ذره‌بینی هضم شود و سپس این مواد غذایی به شکل گلوله‌های کوچک قابل نشخوار در می‌آید در هنگام استراحت، سیرابی مواد قابل نشخوار را به دهان برمیگرداند و این مواد به آرامی به‌صورت طولانی جویده می‌شوند تا الیاف آن خرد گردند. غذا مجددا بلعیده شده و به سیرابی برمی‌گردد تا باکتری‌ها و تک‌یاختگان تجزیه‌کننده سلولز، تخمیر را ادامه دهند.  این تخمیر به سمت نگاری و سپس به هزارلا می‌رود تا آب، غذای حل‌شده و تولیدات میکروبی جذب شوند. باقیمانده به سمت شیردان (معده اسیدی حقیقی) و روده‌کوچک می‌روند تا آنزیم‌های تجزیه کننده پروتئین‌ها ترشح شود و هضم معمولی اتفاق بیافتد.

 

 

 

سوالات کنکور سراسری

  • کدام عبارت، فقط درباره‌ی بعضی از بی‌مهرگانی صادق است که نوعی نفریدی دارند؟ (سراسری99)
  • به کمک یاخته و یا بخشی از آن، اثر محرک را دریافت می‌نمایند.
  • به منظورتنظیم فشار اسمزی بدن خود، از کریچه‌های انقباضی استفاده می‌کنند.
  • ساختاری جهت بستن منافذ موجود در ابتدای لوله‌های منشعب و مرتبط تنفسی دارند.
  • یاخته‌‎های حفره‌ی گوارشی آن‌ها، ذره‌های مواد غذایی را از طریق فاگوسیتوز دریافت می‌کنند.
  • کدام مورد، برای تکمیل عبارت زیر نامناسب است؟( سراسری99)

« در انسان، ………………… ماهیچه‌های حلقوی (اسفنکترهای) لوله‌ی گوارش، فقط ……………………….. .»

  • بعضی از – یاخته‌های تک هسته‌ای دارند.
  • همه‌ی – هنگام عبور مواد از انقباض رها می‌شوند.
  • همه‌ی – تحت تاثیر بخش خودمختار دستگاه عصبی قرار دارند.
  • بعضی از – پرندگان، نسبت به سایر مهرداران، انرژی بیشتری را به هنگام حرکت مصرف می‌کنند.

3-کدام گزینه، عبارت زیر را به طور مناسب کامل میکند؟ (سراسری99)

« قبل از ورود کیموس به بخشی از لوله گوارش انسان که مراحل پایانی گوارشی مواد غذایی در آن آغاز می‌شود، ……………… .»

  • کربوهیدرات‌ها به مونوساکارید تبدیل می‌گردند.
  • تحت تاثیر پروتئازها، پروتئین‌ها به آمینواسیدها تجزیه می‌گردند.
  • فراوان‌ترین لیپیدهای رژیم غذایی، به‌طور کامل گوارش می‌یابند.
  • یاخته‌های پوششی سطحی و بعضی یاخته‌های غدد، ماده مخاطی زیادی ترشح می‌کنند.

4-گزینه برای تکمیل عبارت زیر مناسب است؟( سراسری99)

« در بخشی از لوله‌ی گوارش ……………………… .»

  • گاو که آنزیم‌های گوارشی جانور ترشح می‌گردند، مواد غذایی تا حدود زیادی آبگیری می‌شوند.
  • اسب ک در محل اتصال روده‌ی بزرگ و روده‌ی کوچک قرار دارد، سلولاز جانور وارد عمل می‌شود.
  • پرنده که فرایند آسیاب کردن غذا انجام می‌شود، آنزیم‌های گوارشی جانور ترشح می‌گردد.
  • ملخ که غدا نرم و ذخیره می‌شود، مواد غذایی تا حدی گوارش یافته‌اند.

 

5- چند مورد، در ارتباط با انسان صحیح است؟ (سراسری99)

الف- به‌دنبال تحلیل لایه مخاطی معده، فرد به نوعی کم خونی مبتلا می‌شود.

  • – به‌دنبال تنش‌های مداوم و طولانی مدت، گلوکز خوناب (پلاسما) افزایش می‌یابد.
  • – به‌دنبال انسداد مجرای صفراوی، در روند انعقاد خون اختلال ایجاد میشود.
  • – به‌دنبال هر اختلال در بخش‌های درون‌ریز لوزالمعده، تراکم +𝑁𝑎 در یاخته‌های عصبی کاهش می‌یابد.

1)1                        2)2                        3)3                        4)4

6 – در ارتباط با کمبود ترشح کلریک اسید بدن انسان، کدام مورد غیر ممکن است؟ (سراسری99)

  • میزان خون بهر (هماتوکریت) بدن فرد تغییر می‌یابد.
  • هضم پروتئین‌های فرد دستخوش اختلال شود.
  • اختلالی در عملکرد شبکه‌های یاخته های عصبی رخ داده باشد.
  • همه ترشحات برون‌ریز در طول لوله گوارش فرد کاهش یابد.

7-عبارت درباره‌ی بخش مورد نظر، صحیح است؟ (سراسری99)

 

 

  • برخلاف بخشی که استخوان‌ها را به هم متصل می‌کند، انعطاف پذیری کمی دارد.
  • همانند بخشی که هر دسته تار ماهیچه‌ای را احاطه می‌نمایند، ماده زمینه‌ای اندکی دارد.
  • همانند بخشی که یاخته‌های پوششی روده‌ی باریک را پشتیبانی می‌کند، دارای یاخته‌های زیادی است.
  • برخلاف بخشی که یاخته‌های پوششی معده را به یکدیگر متصل نگه میدارد، واجد رشته‌های گلیکوپروتئین است.

8- ویژگی مشترک جانوری که زاده‌هایشان را به کمک غدد شیری خود تغذیه می‌کنند، کدام است؟ (سراسری99)

  • گوارش میکروبی در آن‌ها پس از گوارش آنزیمی صورت می‌گیرد.
  • فشارخون ریوی در آن‌ها کمتر از فشارخون گردش عمومی بدن است.
  • هوا به کمک مکش حاصل از فشار مثبت به شش‌های آن‌ها وارد می‌شود.
  • به هنگام بارداری نوعی پرده جنینی از اختلات خون مادر و جنین جلوگیری می‌کند.

 

 

9- کدام عبارت، در ارتباط با شبکه‌های یاخته‌های عصبی دستگاه عصبی روده‌ای لوله‌ی گوارش انسان درست است؟(سراسری98)

  • فقط در لایه‌ی ماهیچه‌ای دیواره‌ی روده نفوذ می‌کند.
  • فقط میزان ترشح را در بخش روده تنظیم می‌نماید.
  • می‌تواند مستقل از دستگاه عصبی خودمختار فعالیت کند.
  • به‌ندرت تحت تاثیر دستگاه عصبی خودمختار قرار می‌گیرد.

10- در انسان، به منظور ورود مولکول‌های گلوکز به یاخته‌های پوششی پرز روده، چند مورد زیر ضروری است؟(سراسری98)        الف- حضور مولکول‌های ویژه‌ی پروتئینی در غشای یاخته         ب- فعالیت پروتئین انتقال دهنده‌ی سدیم- پتاسیم         ج- انرژی حاصل از شیب غلظت سدیم                                 د- تشکیل کیسه‌های غشایی

1)1                        2)2                        3)3                        4)4

11-کدام گزینه، عبارت زیر را به‌طور مناسب کامل می‌کند؟

 «در………………، ساختاری که به ذخیره‌ی غذا کمک می‌کند و به جانور امکان می‌دهد تا با دفعات کمتر تغذیه، انرژی مورد نیاز خود را تامین کند ………………………. .» (سراسری98)    

  • ملخ – در بالای غدد ترشح کننده‌ی آمیلاز قرار دارد.
  • گوسفند – تا حدود زیادی به آبگیری مواد غذایی می پردازد.
  • کرم خاکی – دندانه‌هایی برای خرد کردن بیشتر مواد غذایی دارد.
  • پرنده دانه‌خوار – مواد غذایی را ابتدا به بخش عقبی معده وارد می‌نماید.

12-در یک فرد بالغ، آهن آزاد شده از هموگلوبین در داخل اندامی از بدن که خون لوله‌ی گوارش ابتدا به آن وارد می‌شود، ذخیره می‌گردد، چند مورد، درباره‌ی این اندام صحیح است؟ (سراسری98)   

      الف – در تولید کلسترول نقش دارد.

  • – بر سرعت تولید یاخته‌های قرمز خون تاثیرگذار است.
  • – از طریق یاخته‌های بنیادی خود، گویچه قرمز تولید می‌نماید.
  • – فاصله‌ی یاخته‌های پوششی در مویرگ‌های آن بسیار زیاد است.

1)1                            2)2                          3)3                        4)4

کلیه حقوق مربوط به کارنامه خرد می باشد و فعاليت‌های اين سايت تابع قوانين و مقررات جمهوری اسلامی ايران است